Ook al wordt in de Monumentenzorg al meer dan een halve eeuw gereinigd, het begrip “gevelreiniging” is nog relatief nieuw. Zoals vaker gebeurt, was het aanvankelijke enthousiasme groter dan de ervaring. Méér dan één waardevol gebouw werd ernstig beschadigd tijdens een goedbedoelde maar onoordeelkundig uitgevoerde reiniging. Soms veroorzaakte één enkele opknapbeurt meer schade dan honderden jaren blootstelling aan weer en wind.

Dat is niet zo verwonderlijk, aanvankelijk bestonden er geen technieken die speciaal ontwikkeld waren voor bouwmaterialen. Er werd gewoon gewerkt met gekende technieken uit andere industrietakken. Zo kon bijvoorbeeld het zandstralen, dat al vele tientallen jaren toegepast werd op metalen, op korte tijd populair worden. De gevolgen bleven niet uit: natuursteen en baksteen zijn merkelijk zachter dan metalen oppervlakken, en daarom slecht bestand tegen de schurende werking van het stralen. Gevelmaterialen werden soms echt “kapot gestraald”.

Gevelreiniging in het algemeen en stralen in het bijzonder kregen een slechte reputatie. Daardoor zijn in sommige buurlanden scheikundige technieken erg populair geworden, ondanks het risico van schadelijke nevenverschijnselen. Elders zijn zowel scheikundige als straaltechnieken verboden, en mag enkel gebruik gemaakt worden van water. Maar ook dan kan de kans op schade aan het metselwerk en aan de binnenafwerking niet helemaal uitgeschakeld worden.

Nog te vaak wordt de term “gevelreiniging” ten onrechte begrepen als het terugbrengen van de gevel in zijn oorspronkelijke propere staat of het terugvinden van de originele kleur en textuur van de materialen. In de meeste gevallen kan dit niet zonder min of meer materiaal weg te nemen, en dit heeft doorgaans een ongunstige verandering van het oppervlaktereliëf tot gevolg.
Het reinigen van een gevel moet niet uitsluitend als een esthetische ingreep worden gezien, maar als belangrijk en onmisbaar onderdeel van een gevelrestauratie en een rechtstreeks of onrechtstreeks middel om de levensduur van materialen te verlengen. Als het materiaal verweerd is, laat de reiniging duidelijk blijken welke delen aangetast zijn, zodat verdere verwering voorkomen kan worden door een passende conservatiebehandeling.

In bepaalde gevallen kan aangegeven worden dat basismateriaal en/of voegen hersteld moeten worden. Reinigen is evenwel een gevoelige ingreep die onherstelbare schade kan veroorzaken als hij onoordeelkundig toegepast en zorgvuldig uitgevoerd wordt met aangepaste technieken en granulaten.
Behalve in uitzonderlijke gevallen of wanneer er speciale voorschriften zijn, moet “een gevel reinigen” beperkt blijven tot “De gevel in een voldoende schone staat brengen”.

Weinig hechtend vuil en roet worden weggenomen, maar de gevel behoudt zijn patina en sporen doorheen de tijd. Het gebeurt ook dat een gevelreiniging bestaande kleurverschillen aan het licht brengt, die voorheen verborgen zaten onder de vervuiling. In de mate dat deze schakeringen deel uitmaken van de materialen, wordt afgeraden naar een uniform geheel te streven. Daarom moet altijd de gewenste graad van properheid beschreven voor de uitvoering van de werken.

Men stelt immers nog te veel betwistingen vast na de uitvoering van de werken:

• ofwel is de reiniging met veel zorg uitgevoerd om de gevelmaterialen zo weinig mogelijk te beschadigen, maar is het uitzicht niet schoon genoeg voor de opdrachtgever.
• ofwel is er in tegendeel zeer stevig gereinigd, zodat het materiaal wel proper is, maar ook onherstelbaar beschadigd.

Vooraf een reinigingsproef uitvoeren op een beperkt oppervlak is uiterst nuttig om de kans op betwistingen achteraf te beperken.
Bij het reinigen van een gevel, en bij alle behandelingen die volgen op het reinigen, worden allerhande materialen in grote hoeveelheden gebruikt: water, zand, zuren, producten in organische oplosmiddelen, en zo meer.
Een gevel bestaat normaal gezien uit een hele reeks materialen: mortel, baksteen, blauwe natuursteen, witte natuursteen, graniet, marmer, pleister, beton, hout, glas, metaal…

Bovendien bestaat elk materiaal in verschillende vormen. Zo heb je bijvoorbeeld ruwe baksteen, maar ook gladde baksteen, en bijvoorbeeld ook geglazuurde baksteen. Voor wat blauwe steen betreft heb je bijvoorbeeld gepolijste blauwe steen, naast gezoete blauwe steen, maar ook bijvoorbeeld gefrijnde blauwe steen.

Afhankelijk van het soort materiaal, en het soort oppervlak ervan, zal er dus ook een andere gevelreinigingstechniek en een andere nabehandelingstechniek toegepast moeten worden.
Sommige materialen hoeven zelfs helemaal niet gereinigd te worden. Als je ze toch reinigt met een verkeerde methode, dan loop je het risico dat die gevelmaterialen onherroepelijk beschadigd worden.

Daarom is het zo belangrijk om op een heel zorgvuldige wijze bepaalde geveldelen te beschermen. Op die manier zorg je ervoor dat de gevelreiniging en de nabehandeling geen schade berokkenen aan gevoelige gevelmaterialen.
Een gevelbescherming heeft overigens nog een tweede doel. Het water, zand, stof en vuil dat gebruikt of gevormd wordt bij een gevelreiniging, mag niet in het gebouw terechtkomen.

Door een geschikte afdichting van alle openingen (vooral rond deuren, vensters en rolluikkasten) zorg je ervoor dat het buiten blijft, en zo de binnenkant van het gebouw niet kan bereiken.

Wat te doen met allerlei kabels, elektriciteitskasten, aansluitingen voor telefoon, straatverlichting, verkeersborden, en zo meer? Deze onderdelen moeten beschermd worden tijdens de gevelreiniging om schade te voorkomen.
Daarnaast kunnen ze een ongewenst afschermingseffect hebben. Als er bijvoorbeeld een kabelgoot op een vuile muur werd aangebracht, en je reinigt die muur zonder dekabels te verwijderen, dan blijft het vuil onder de kabels zitten. Als dan nadien iemanddie kabels verplaatst, dan wordt de vuile vlek zichtbaar.
De kabels, (verkeers)borden, kasten verwijderen is een optie voor zover de toestemming of vergunning hiertoe werden verleend! Het is niet de bedoeling dat je elektricteits- of kabeldistributie van de buren afsluit, of dat je een gevaarlijke verkeerssituatie creëert als je verkeersborden weghaalt.

Bent u geïnteresseerd in een opleiding gevelrestauratie? Neem contact op met de leraar Fons Geskens fgeskens@eschool.be